Το Σαλαμινίων Βήμα είναι μια έντιμη προσπάθεια, ανιδιοτελής, που αξίζει την στήριξή σας.

Αρχιτεκτονική και χωροταξία στην Τούμπα

Ελάχιστα είναι γνωστά για την αρχιτεκτονική και την χωροταξία του οικισμού κατά την ΜΕΧ λόγω της μικρής έκτασης της ανασκαφής αυτής της φάσης.

Οι παλιότερες επιχώσεις που ανήκουν σε υπαίθριο χώρο με κάποιες κατασκευές εντοπίστηκαν λίγο κάτω από την κορυφή, στην άκρη της Τούμπας, ένδειξη ότι η αρχική εγκατάσταση πραγματοποιήθηκε σε κάποιο φυσικό ύψωμα. Ένα φυσικό κατά πάσα πιθανότητα όρυγμα στη βάση της Τούμπας γέμισε προοδευτικά από τα απορρίμματα της κατοίκησης στη φάση αυτή.

Οι πρώιμες φάσεις της ΥΕΧ αποτελούν μια περίοδο ιδιαίτερης άνθισης για τον οικισμό. Η κατοίκηση απλωνόταν σε διάφορα άνδηρα από τη βάση μέχρι την κορυφή της θέσης. Στο ψηλότερο άνδηρο εντοπίστηκαν τμήματα δύο κτιρίων, το Η και Μ, με στενό δρόμο ενδιάμεσα που οδηγούσε ακόμη ψηλότερα. Οι τοίχοι ήταν πολύ επιμελημένοι, με υψηλή λίθινη κρηπίδα, καλοφτιαγμένα πλιθιά, επιχρισμένα με λεπτόκοκκο πηλό. Στο εσωτερικό υπήρχαν, εστίες και πηλόκτιστοι τετράπλευροι σιροί. Εξωτερικά στη βάση είναι πιθανή η παρουσία περιμετρικού τοίχου μικρού πάχους.

Στο τέλος της φάσης αυτής όλα τα οικήματα του οικισμού περιορίστηκαν στα υψηλότερα άνδηρα της θέσης. Στο μέσον περίπου της πλαγιάς δημιουργήθηκε ένας εντυπωσιακός περίβολος με την βοήθεια ενός συστήματος τοίχων που δημιουργούσαν μια σειρά ορθογώνιων κιβωτίων τοποθετημένων το ένα δίπλα στο άλλο κατά μήκος των ισοϋψών. Τα κιβώτια αυτά είχαν πλάτος 6 μ., ύψος στην εξωτερική πλευρά γύρω στα 3,20 μ. και ήταν γεμάτα με χώμα και οικοδομικά υλικά, δημιουργώντας έτσι μια σημαντικών διαστάσεων συμπαγή κατασκευή τουλάχιστον στα δυτικά και στα νότια άκρα της θέσης. Η θεμελίωση των εγκάρσιων τοίχων των κιβωτίων ακολουθούσε την κλίση της πλαγιάς, αλλά η κορυφή τους μαζί με το εσωτερικό γέμισμα δημιουργούσε μια πλατιά οριζόντια επιφάνεια, η οποία χρησιμοποιούνταν ενίοτε για διάφορες υπαίθριες δραστηριότητες. Στο εξωτερικό μέρος αυτής της κατασκευής περνούσε ο δρόμος που οδηγούσε πιθανόν προς την κορυφή μέσα από κάποιο άνοιγμα. Το σύστημα αυτό που εγκαταλείφθηκε στα τέλη του 10ου αιώνα π.Χ. λειτουργούσε ως ανάλημμα για τα ψηλότερα άνδηρα, οριοθετούσε τον οικισμό και έλεγχε την πρόσβαση σε αυτόν.

Η ανασκαφή στην κορυφή της θέσης έχει αποκαλύψει ένα μέρος του οικισμού της περιόδου από τον 13ο μέχρι τις αρχές του 10ου αιώνα π.Χ. Κάποια πολύ αποσπασματικά τμήματα του οικισμού του 6ου και 5ου αι, εντοπίστηκαν επίσης στην ίδια περιοχή.

Η αρχιτεκτονική διάταξη παρέμεινε ίδια από τον 13ο μέχρι τον 10ο αιώνα π.Χ. Ο οικισμός, στην περιοχή που έχει ανασκαφεί, συγκροτείται από πυκνοτοποθετημένα μεγάλα ορθογώνια συγκροτήματα δωματίων με στενούς χαλικόστρωτους δρόμους ενδιάμεσα. Μέχρι σήμερα έχουν εντοπιστεί στο σύνολο ή σχεδόν στο σύνολό τους τρία τέτοια συγκροτήματα και μικρά τμήματα άλλων έξι τουλάχιστον.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Τα κτίρια του οικισμού ήταν συγκροτήματα που αποτελούνταν από πολλούς χώρους στεγασμένους και μη (εσωτερικές αυλές, φωταγωγοί). Όλα τα κτίρια έχουν κατασκευαστεί με την ίδια τεχνική, δηλαδή λίθινα θεμέλια (από αργολιθοδομή) και πλίνθινη ανωδομή. Τα πλιθιά φαίνεται ότι συχνά κατασκευάζονταν από το πηλώδες χώμα που υπήρχε γύρω από τον οικισμό.

Ένα μόνο κτίριο, το κτίριο Α, έχει ανασκαφθεί μέχρι σήμερα στο σύνολό του και έχει έκταση περίπου 200μ2, ενώ τα υπόλοιπα κτίρια του οικισμού, αν και δεν αποκαλύφθηκαν πλήρως, δε φαίνεται να διέφεραν σημαντικά σε μέγεθος, όπως επίσης και σε οργάνωση ή κατασκευή.

Στο εσωτερικό των κτιρίων εντοπίζονται ενδείξεις ενός πλήθους δραστηριοτήτων, όπως τροφοπαρασκευαστικές (εστίες, φούρνοι, εργαλεία και κατασκευές επεξεργασίας τροφών), υφαντουργική (σφονδύλια και υφαντικά βάρη από όρθιους αργαλειούς), αλιεία (όστρεα, υπολείμματα ψαριών και βαρίδια που χρησιμοποιούνταν στα δίχτυα), μεταλλοτεχνία (χωνευτήρια για το λιώσιμο μετάλλων και μήτρες για μεταλλικά αντικείμενα), επεξεργασία πρώτων υλών και εργαλείων (οστέινα, λίθινα και μεταλλικά εργαλεία για ξυλουργικές εργασίες, για την επεξεργασία δερμάτων, λίθων και λίθινων εργαλείων κτλ). Επιπλέον σε όλα τα κτίρια εντοπίστηκαν ενδείξεις αποθήκευσης (βραχείας ή/και μακράς διάρκειας) σε πίθους, σε σιρούς και απλούς λάκκους, καθώς και σε καλάθια.

Οι πλινθόκτιστοι τοίχοι των οικημάτων πατούσαν συνήθως σε χαμηλό θεμέλιο και ανακατασκευάζονταν στην ίδια ακριβώς θέση για τουλάχιστον τρεις αιώνες, με αποτέλεσμα να διατηρούνται μερικές φορές οι ανακατασκευές αυτές σε ύψος που ξεπερνά το 3μ.

Η φάση του 12 αιώνα π.Χ. είναι αυτή που διατηρείται πληρέστερα και παρέχει τις περισσότερες πληροφορίες για τις δραστηριότητες στο εσωτερικό και στο εξωτερικό των κτιρίων. Οι φάσεις του 11ου και του 10ου αιώνα έχουν καταστραφεί λιγότερο ή περισσότερο από τη διάβρωση και τις νεότερες παρεμβάσεις. Είναι, ωστόσο, σαφές ότι σε όλο αυτό το διάστημα τα εξωτερικά όρια των κτιρίων παρέμεναν λίγο πολύ σταθερά και μόνο στο εσωτερικό παρατηρούνται μεταβολές στη διάταξη και τη λειτουργία των χώρων.

Παρά το γεγονός ότι κάποιοι από τους τοίχους που κτίστηκαν στην αρχαϊκή περίοδο πατούν ακριβώς πάνω σε τοίχους του 11ου και του 10ου αιώνα, η διάταξη και η οργάνωση των κτιρίων, όπως και η οικοδομική τεχνική, του 6ου και 5ου αιώνα π.Χ. φαίνεται, παρά την κακή τους διατήρηση, ότι ήταν αρκετά διαφορετική. Είναι πολύ πιθανό ότι για να κτιστούν τα κτίρια της τελευταίας αυτής της περιόδου μεσολάβησαν σημαντικές αποχωματώσεις που είχαν ως αποτέλεσμα την καταστροφή των οικιστικών λειψάνων των ενδιάμεσων μέχρι το 10 αιώνα περιόδων και την απόρριψή τους στην πλαγιά της θέσης.

Η εικόνα μιας ριζικής αναδιοργάνωσης του οικισμού στη διάρκεια του 6ου αιώνα π.Χ. προκύπτει και από τα ανασκαφικά στοιχεία των ερευνών της Εφοείας Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης, στην περιοχή γύρω από τη βάση της προϊστορικής τούμπας, όπου αναπτύχτηκε ένας μεγάλος οικισμός, η λεγόμενη Τράπεζα, στη διάρκεια των ιστορικών χρόνων.

toumba excavation 035

Κτίριο Α

Το κτίριο Α είναι το μόνο συγκρότημα που έχει αποκαλυφθεί στο σύνολό του. Έχει έκταση περίπου 200μ2 και συγκροτείται από τουλάχιστον 16 χώρους.

Το κτίριο Α είναι το μόνο συγκρότημα που έχει αποκαλυφθεί στο σύνολό του. Έχει έκταση περίπου 200μ2 και συγκροτείται από τουλάχιστον 16 χώρους. Ένας από αυτούς τους χώρους, ο Α12, παρουσιάζει ιδιαίτερα στενόμακρο σχήμα, είναι ανοιχτός από τα νότια και πιθανολογείται ότι συνιστούσε έναν διάδρομο και την κύρια είσοδο στο κτίριο και στους επιμέρους χώρους που διατάσσονται εκατέρωθεν αυτού του χώρου.Την καλύτερη εικόνα του κτιρίου και των δραστηριοτήτων που λάμβαναν χώρα στο εσωτερικό του έχουμε από τη φάση 4 (1300-1150π.Χ.) του οικισμού της Τούμπας. Στους χώρους του κτιρίου Α εντοπίστηκαν ενδείξεις διάφορων δραστηριοτήτων. Από τη μελέτη της κεραμικής, της αποθήκευσης, και της κατανομής των αντικείμενων που εντοπίστηκαν στο εσωτερικό του είναι δυνατό να αποκαταστήσουμε σε σημαντικό βαθμό το εύρος των δραστηριοτήτων που λάμβαναν χώρα σε κάθε χώρο του συγκροτήματος κατά τη φάση αυτή.

Οι χώροι Α5, Α10 και Α8 έχουν αναγνωριστεί ως αποθήκες. Στους χώρους αυτούς κυριαρχεί η παρουσία πίθων, καλαθιών και σιρών από πηλό, ενώ φαίνεται ότι παράλληλα με την αποθήκευση τροφών στους πίθους στους χώρους αυτούς αποθηκεύονταν και αντικείμενα που σχετίζονται με την μεταλλοτεχνία (χώρος Α10), μεταλλικά και μη αντικείμενα καλλωπισμού (δαχτυλίδια, χάντρες κτλ) (χώρος Α5). Στο χώρο Α5 φαίνεται ότι αποθηκεύονταν και μεγάλες ποσότητες διακοσμημένης κεραμικής.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Στρωματογραφία – Χρονολόγηση

Η θέση της Τούμπας Θεσσαλονίκης χαρακτηρίζεται από μια ιδιαίτερα πολύπλοκη στρωματογραφία. Στα σκάμματα της πλαγιάς οι παλιότερες επιχώσεις ανήκουν σε αλλεπάλληλα δάπεδα και στρώματα χρήσης της Μέσης Εποχής του Χαλκού, που τα διαδέχονται πλουσιότερες επιχώσεις της πρώιμων και ψηλότερα των ύστερων φάσεων της Ύστερης Εποχής του Χαλκού.

 Όλα αυτά καλύφτηκαν τελικά από τις επιχώσεις της ιστορικής περιόδου. Η κατοίκηση κατά τη Μέση Εποχή Χαλκού (οικοδομικές φάσεις 14-9) χαρακτηρίζεται από τη χρήση μονόχρωμης κεραμικής με σημαντική ποικιλία σχημάτων.

Με την αρχή της Ύστερης Εποχής Χαλκού (φάσεις 8-6) η κατοίκηση περιορίστηκε στα υψηλότερα άνδηρα της θέσης. Η κεραμική εμπλουτίστηκε με μικρό αριθμό διακοσμημένων αγγείων (εγχάρακτη στη φάση 7, εγχάρακτη, αμαυρόχρωμη και ένα μυκηναϊκό όστρακο ΥΕ ΙΙ στη φάση 6)[1]. Στις νεότερες φάσεις της Ύστερης Εποχής του Χαλκού φαίνεται ότι, βάσει της μελέτης της διακοσμημένης τροχήλατης κεραμικής, ο αριθμός αγγείων ΥΕ ΙΙΙ Β παρέμεινε μικρός στη φάση 5. Πολύ περισσότερη ήταν η τροχήλατη κεραμική στις φάσεις 4-2Α (ΥΕ ΙΙΙ Γ πρώιμη και μέση, στις τέσσερις υποφάσεις της 4, ΥΕ ΙΙΙ Γ μέση και ύστερη και ίσως υπομυκηναϊκή στις φάσεις 3 και 2Β, πρώιμη ΠΓ με διακόσμηση ομόκεντρων κύκλων στη 2Α)[2].

Επιφανειακά μόνο στη κορυφή της Τούμπας διατηρούνται κάποιες επιχώσεις της αρχαϊκής και κλασικής περιόδου.

Κεραμική

Οι επιχώσεις της Μέσης Εποχής του Χαλκού περιέχουν αποκλειστικά μονόχρωμη χειροποίητη κεραμική, αδρή, στιλβωμένη και σαρωμένη. Η επιτραπέζια κεραμική είναι στο σύνολό της στιλβωμένη, μαύρη καστανή και κόκκινη και χαρακτηρίζεται από ημισφαιρικές λεκανίδες και φιάλες με οριζόντιες λαβές και μικρότερα κανθαρόσχημα σιγμοειδή ή τροπιδωτά αγγεία πόσης.

Παρά τις κάποιες γενικές ομοιότητες, στην Τούμπα δεν εμφανίζονται οι γνωστές κατηγορίες και τα σχήματα της Μινύειας κεραμικής που είναι χαρακτηριστική στην κεντρική και Νότια Ελλάδα και σε μικρές ποσότητες ακόμη και στη Χαλκιδική.

Στη διάρκεια των πρώιμων φάσεων της ΥΕΧ το ρεπερτόριο της επιτραπέζιας κεραμικής εμπλουτίζεται σημαντικά με νέα σχήματα και κυρίως νέες διακοσμημένες κατηγορίες κεραμικής. Αντίθετα, η ακόσμητη στιλβωμένη παρουσιάζει στοιχεία τυποποίησης, καθώς περιορίζεται στην στιλβωμένη καστανή κατηγορία και σε μικρό αριθμό σχημάτων. Στις διακοσμημένες κατηγορίες εμφανίζεται καταρχάς ένας μικρός αριθμός εγχάρακτων, σκούρων στιλβωμένων μικρών, σφαιρικών κλειστών αγγείων και λίγο αργότερα τα λίγα πρώτα αμαυρόχρωμα γραπτά αγγεία (κυρίως ανοικτά σχήματα, γνωστά στη θέση από την παλιότερη ακόσμητη κεραμική). Στη φάση αυτή εμφανίζεται και το παλιότερο μυκηναϊκό όστρακο ΥΕ ΙΙ ρυθμού.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Ο περιορισμός στην ποικιλία σχημάτων και επιφάνειας συνεχίζεται κατά τις ύστερες φάσεις της ΥΕΧ στην ακόσμητη, στιλβωμένη, χειροποίητη επιτραπέζια κεραμική με δημοφιλέστερο σχήμα τη λεκανίδα με διχαλωτές λαβές. Η κατηγορία αυτή της κεραμικής παραμένει, ακλόνητα, αυτή που κυριαρχεί ποσοτικά μέχρι και την αρχή της ΠΕΣ.
Η διακοσμημένη χειροποίητη κεραμική λιγοστεύει στις φάσεις αυτές. Τα λίγα εγχάρακτα αγγεία είναι πλούσια διακοσμημένα με λευκή ή κόκκινη αλοιφωτή διακόσμηση. Προοδευτικά υποχωρούν και τα αμαυρόχρωμα αγγεία, πρώτα τα ανοικτά αγγεία πόσης και αργότερα οι αμφορείς και οι πρόχοι.

Η αρχή των ύστερων φάσεων της ΥΕΧ σηματοδοτείται και χρονολογείται από την παρουσία ελάχιστων, κυρίως εισαγμένων, διακοσμημένων αγγείων των ΥΕ ΙΙΙ Α2 και ΙΙΙ Β ρυθμών.

Αρκετά μεγαλύτερη είναι η ποσότητα των διακοσμημένων αγγείων μυκηναϊκού ρυθμού ΥΕ ΙΙΙ Γ, που ανήκουν στις φάσεις των οικημάτων του τέλους της ΥΕΧ. Οι διαδοχικές ανακατασκευές των οικημάτων στην κορυφή της Τούμπας προσφέρουν μια καλά στρωματογραφημένη ακολουθία των φάσεων της μετάβασης προς την ΠΕΣ, χρονολογημένη από μυκηναϊκά αγγεία των υποφάσεων της ΥΕ ΙΙΙΓ περιόδου.

Οι νεότερες ανακατασκευές των οικημάτων χρονολογούνται από την παρουσία ελάχιστων αγγείων του Πρώιμου Πρωτογεωμετρικού ρυθμού διακοσμημένων με ομόκεντρους κύκλους που έγιναν με πολλαπλό πινέλο. Η τροχήλατη διακοσμημένη κεραμική αυτής της φάσης όσο και των αμέσως προηγούμενων ήταν στην πλειονότητα τοπικής παραγωγής, όπως δείχνει η στιλιστική, η χημική και η πετρογραφική ανάλυση ενός μεγάλου αριθμού δειγμάτων.
Το επιφανειακό στρώμα στην κορυφή περιέχει κυρίως κεραμική που χρονολογείται από τον 6ο μέχρι τον 4ο αιώνα π.Χ.

Κεραμική που ανήκει στις ενδιάμεσες περιόδους μεταξύ του 10ου και του 6ου αιώνα π.Χ. έχει βρεθεί σε μη στρωματογραφημένες επιχώσεις στα σκάμματα της πλαγιάς της Τούμπας.

toumba excavation 037

Αναλύσεις καταλοίπων οργανικών ουσιών στην κεραμική

Στο πλαίσιο της μελέτης της κεραμικής σε σχέση με τις κοινωνικές πρακτικές στον οικισμό της Τούμπας κατά την Εποχή του Χαλκού πραγματοποιούνται σταδιακά αναλύσεις καταλοίπων οργανικών ουσιών σε διάφορες κατηγορίες κεραμικών αγγείων.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Οι αναλύσεις αυτές πραγματοποιούνται από τη Δρ. Μαρία Ρούμπου. Μερικά παραδείγματα αναλύσεων μπορείτε να δείτε παρακάτω:

Διερεύνηση της κατανάλωσης και ανταλλαγής φυτικών ελαίων

Πρόσφατες έρευνες στη Μακεδονία έχουν συσχετίσει την εισαγωγή, αλλά και την τοπική παραγωγή, μυκηναϊκής και μυκηναϊκού τύπου, αντίστοιχα, κεραμικής με πρακτικές, όπως την κατανάλωση οίνου κατά τη διάρκεια συλλογικών εορτών (feasts) ή την επάλοιψη του σώματος με αλοιφές ή αρωματικές ουσίες βασικό συστατικό των οποίων συνιστά το ελαιόλαδο.
Στη βόρεια Ελλάδα έχει επισημανθεί, ωστόσο, η απουσία της καλλιέργειας της ελιάς. Αντίθετα, πρόσφατες αρχαιοβοτανικές έρευνες έχουν εντοπίσει σε αρχαιολογικά στρώματα κατάλοιπα άλλων φυτών που παράγουν έλαια, όπως το λινάρι, οποιούχο παπαρούνα ή φυτά των ειδών Brassica και Lallemantia.
Τα αγγεία που έχουν συνδεθεί με αυτή τη δραστηριότητα είναι ο κανθαρόσχημος αμφορίσκος, καθώς και τα μυκηναϊκού τύπου «αλάβαστρα».

Οι αναλύσεις καταλοίπων οργανικών ουσιών στη Τούμπα είχαν ως στόχο τη διερεύνηση της χρήσης των ελαίων στη Βόρεια Ελλάδα που μπορεί να έχουν επιβιώσει ως κατάλοιπα στα τοιχώματα αγγείων, τα οποία μπορεί να χρησιμοποιούνταν για την αποθήκευση και μεταφορά αρωματικών ελαίων ή αλοιφών.

Τα 26 δείγματα που διερευνήθηκαν προήλθαν κυρίως από κανθάρους, οι περισσότεροι των οποίων έφεραν εγχάρακτη διακόσμηση, και από μυκηναϊκού τύπου αγγεία, τα οποία θεωρούνται ότι σχετίζονται με τη χρήση αρωματικών ουσιών. Τα δείγματα προέρχονται από αγγεία, τα οποία χρονολογούνται σε διαφορετικές περιόδους, ώστε να υπάρχει δυνατότητα να γίνει σύγκριση των πρακτικών διαχρονικά.

Όπως προέκυψε, οι αναλύσεις εντόπισαν την παρουσία λιπιδίων. Η αναλογία C16:0/C18:0 στα περισσότερα δείγματα υποδηλώνει την παρουσία φυτικών λιπιδίων είτε ως καθαρά έλαια είτε ως μίγματα με ζωικό λίπος.

Ιδιαίτερη σημασία έχει στο μέλλον να συγκριθούν τα αποτελέσματα της παρούσας μελέτης με τα αντίστοιχα αρχαιοβοτανικά δεδομένα σχετικά με την παραγωγή και χρήση αρωματικών ελαίων και αλοιφών στη Νότια Ελλάδα κατά την Εποχή του Χαλκού.

 

toumba excavation 001
toumba excavation 001
toumba excavation 001
ΠΗΓΗ https://www.hist.auth.gr

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Το σχόλιο σας θα δημοσιευθεί αφου εγκριθεί πρώτα απο τον διαχειριστή για την αποφυγή υβριστικού η προσβλητικού περιεχομένου.